İnsan bir şeye dokunabildiğinde ona madde der. Gördüğünde, ölçtüğünde, tarttığında, sınırlarını çizdiğinde, adını koyduğunda onu “gerçek” kabul eder. Elinin altında duran masa maddedir. Bedeni maddedir. Taş maddedir. Toprak maddedir. Güneş, yıldız, su, hava, damar, kemik, hücre, beyin… Bunların hepsi insan için maddedir.
Ama insanın “madde” dediği şey, hakikatin kendisi değil; hakikatin onun algı düzeninde sabitlenmiş hâlidir.
Bir şeyi algılayamadığında ona mânâ der.
Algıladığında madde der.
Fakat algılayamadığın şey yok değildir.
Sadece senin idrak alanına henüz madde gibi girmemiştir.
İşte burada büyük bir kapı açılır: Madde ve mânâ birbirinden kopuk iki ayrı âlem değil; aynı hakikatin algı düzeyine göre aldığı iki farklı isimdir.
İnsan idrakine açılan yüz “madde” olur.
İnsan idrakine kapalı kalan yüz “mânâ” olur.
Fakat bu ayrım hakikatin kendisinde değil, insanın algısındadır.
Madde, Algının Katılaştırdığı Mânâdır
Madde dediğimiz şey, mânânın gözle görülebilir, elle tutulabilir, ölçülebilir, sınırlandırılabilir hâle gelmesidir. Mânâ ise henüz bu şekilde algıya düşmemiş olan derinliktir. Ama insan çoğu zaman bu ikisini birbirine düşman iki alan gibi düşünür. Madde aşağıdadır, mânâ yukarıdadır sanır. Beden maddidir, ruh mânâdır der. Dünya maddidir, gayb mânâdır der. Şehâdet maddidir, melekût mânâdır der.
Bu ayrımlar insan idrakinde işe yarar; fakat mutlak hakikati anlatmaz.
Çünkü madde dediğin şey, mânâsız değildir. Mânâ dediğin şey de yokluk değildir. Madde, mânânın sûret giymiş hâlidir. Mânâ, maddenin iç derinliğidir. Sûret, mânânın görünür elbisesidir. Mânâ, sûretin taşıdığı sırdır.
Bir çiçeğe bakarsın. Onu renk, koku, doku, hücre, sap, yaprak olarak görürsen madde dersin. Fakat aynı çiçeğin içinde hayat, ölçü, güzellik, düzen, oluş, feyz, rahmet ve tecellî vardır. Bunları okuyamadığında “mânâ” dersin. Ama bir gün o mânâyı algılamaya başlarsan, o da senin için başka bir tür gerçeklik hâline gelir. Artık çiçek sadece biyolojik bir nesne değildir; mânâsıyla birlikte okunur.
O zaman çiçek, madde olmaktan çıkmaz.
Madde derinleşir.
Mânâ Algılanınca Ne Olur?
Senin söylediğin cümle burada çok güçlüdür: “Mânâyı da algılarsan o da madde olur.”
Bu cümleyi kaba anlamda “mânâ da fiziksel maddeye dönüşür” diye anlamamak gerekir. Daha derin anlamı şudur: İdrak alanına giren şey, senin için gerçeklik kazanır. Bir şey algına açıldığında artık soyut, uzak, bilinmez bir mânâ olmaktan çıkar; yaşanan, dokunulan, tanıklık edilen bir hakikat hâline gelir.
Bugün rüyayı madde gibi görmezsin. Çünkü uyanık algı düzeninde rüya elle tutulmaz. Ama rüya sırasında rüya âlemi senin için maddedir. Orada mekân vardır, olay vardır, duygu vardır, beden hissi vardır, konuşma vardır, korku vardır, sevinç vardır. Uyanınca “rüyaymış” dersin. Fakat rüyanın içindeyken o senin şehâdetindir.
Demek ki “madde” dediğin şey, bulunduğun algı düzeyinin şehâdetidir.
Uyanıkken dünya madde olur, rüya mânâ gibi görünür.
Rüyadayken rüya madde olur, uyanık dünya perde arkasında kalır.
Ölüm ötesi şu anda sana mânâ gibi görünür.
Fakat ölüm ötesi idrak açıldığında, bu dünya sana mânâ gibi kalabilir.
Çünkü madde ve mânâ ayrımı, algı merkezinin nerede durduğuna göre değişir.
Dünya Şimdi Madde, Ölüm Ötesi Şimdi Mânâdır
İnsan dünyadayken bu bedeni, bu zamanı, bu mekânı, bu olayları gerçek sanır. Çünkü mevcut algı sistemi bunlara ayarlıdır. Göz bu âlemin ışığını alır. Kulak bu âlemin titreşimlerini duyar. Sinir sistemi bu âlemin temaslarını işler. Beyin bu âleme uygun bir gerçeklik modeli kurar. Bu yüzden insan “dünya maddedir” der.
Ölüm ötesi ise ona mânâ gibi gelir. Çünkü şu anki algı aracıyla doğrudan algılanmaz. Gayb gibi görünür. Bilinmez gibi durur. Uzak sanılır. Fakat ölüm, sadece bir yok oluş değil; idrak aracının ve algı düzeyinin değişmesi olarak düşünülürse, o zaman şu sır belirir:
Bugün sana mânâ olan, yarın senin şehâdetin olabilir.
Bugün sana madde olan, yarın senin geride kalmış mânân olabilir.
Dünya hayatındayken ahiret mânâdır.
Ahiret idrakinde dünya hatıra, iz, rüya, sembol, perde veya mânâ hâline gelebilir.
Tıpkı uyanınca rüyaya baktığın gibi.
Rüyadayken rüya gerçekti. Uyanınca rüya bir işarete döndü. Şimdi dünya gerçek gibi duruyor. Daha ileri bir idrak açıldığında dünya da bir işaret olarak okunabilir. Bu yüzden “dünya aldatıcıdır” sözü, dünyanın yok olduğu anlamına gelmez; dünyanın mutlak hakikat sanılmasının aldatıcı olduğunu anlatır.
Dünya vardır.
Ama sandığın gibi mutlak değildir.
Madde vardır.
Ama sandığın gibi nihai değildir.
Mânâ vardır.
Ama sandığın gibi yokluk değildir.
Mülk ve Melekût Aynı Hakikatin İki Okunuşudur
Mülk, görünen yüzdür. Melekût, görünenin iç mânâsıdır. İnsan mülke bakar ve madde görür. Melekûta açıldığında aynı şeyin iç düzenini, hikmetini, tecellîsini, isim bağlantısını görür.
Mülk başka bir şey, melekût başka bir şey değildir. Aynı hakikatin iki okunuşudur.
Bir olayın mülkü vardır: dışta ne olduğu.
Bir olayın melekûtu vardır: içeride ne anlattığı.
Bir bedenin mülkü vardır: organ, hücre, sinir, kemik.
Bir bedenin melekûtu vardır: hayat sırrı, bilinç bağlantısı, isim tecellîleri, hâl dili.
Bir sözün mülkü vardır: ses ve harf.
Bir sözün melekûtu vardır: taşıdığı mânâ, açtığı hâl, bıraktığı iz.
Mülkü inkâr eden yanılır.
Melekûtu inkâr eden de yanılır.
Mülkü mutlaklaştıran maddeye takılır.
Melekûtu putlaştıran mânâya takılır.
Doğru bakış, ikisini aynı hakikat düzeninin iki yüzü olarak okumaktır.
Madde ve Mânâ Ayrımı Algıdadır
Hakikat açısından bakıldığında, madde ve mânâ diye iki bağımsız varlık alanı yoktur. Bunlar insan idrakinin kullandığı isimlerdir. İnsan algılayabildiğine madde der; algılayamadığına mânâ der. Fakat algının değişirse, isimler de değişir.
Çocuk için harfler önce şekildir. Okumayı öğrenince o şekiller mânâ olur. Daha sonra mânâ o kadar canlı hâle gelir ki, harf artık sadece çizgi değildir; bir dünya açar. Aynı sayfaya bakan iki kişi farklı şey yaşar. Biri mürekkep görür. Biri bilgi görür. Biri hakikat görür. Sayfa aynı sayfadır. İdrak değişmiştir.
Varlık da böyledir.
Taşa bakan biri madde görür.
Jeolog yapı görür.
Fizikçi atom görür.
Şair sessizlik görür.
Ârif tecellî okur.
Taş değişmedi.
Algı derinleşti.
Tecellî Açısından Madde ve Mânâ
Tecellî, hakikatin görünüş kazanmasıdır. Fakat tecellî her algı düzeyinde farklı okunur. Dar algı tecellîyi madde sanır. Derin algı maddenin içinde mânâyı okur. Daha derin algı mânânın da bir işaret olduğunu görür. En derin idrak ise işaretin ardındaki mutlak sır karşısında susar.
Bu yüzden maddeyi küçümsemek doğru değildir. Çünkü madde, tecellînin yoğunlaşmış görünüşüdür. Mânâyı maddeye karşı üstün bir soyutluk olarak düşünmek de eksiktir. Çünkü mânâ, sûretten kopuk değildir. Sûret mânânın giysisidir. Mânâ sûretin içidir.
Bir kelimenin sesi maddedir; anlamı mânâdır.
Ama anlam algılandığında o kelime artık sadece ses değildir.
Anlam, sesin içinde görünür hâle gelmiştir.
Bir beden maddedir; fakat onda hayat vardır.
Hayatı algılamayan bedeni et sanır.
Hayatı algılayan bedeni tecellî olarak okur.
Bir olay maddedir; yani şehâdette gerçekleşir.
Hikmetini okumayan onu rastlantı sanır.
Hikmetini okuyan onda kaderin dilini duyar.
Ölüm, Algı Merkezinin Değişmesidir
Ölüm, yüzeysel bilinç için yok oluş gibi görünür. Çünkü dünya algısına alışmış olan zihin, bu algının kapanmasını “son” sanır. Oysa daha derin bakışta ölüm, bir algı düzeyinden başka bir algı düzeyine geçiştir. Uykunun rüya kapısı açması gibi, ölüm de dünya algısının kapanıp başka bir idrak düzeninin açılmasıdır.
Bu yüzden şu an sana “mânâ” gibi gelen ölüm ötesi, oraya geçildiğinde senin için “madde” hükmü kazanabilir. Çünkü artık onun şartları içinde algı oluşur. Oranın şehâdeti, bu dünyanın gaybı olabilir. Bu dünyanın şehâdeti de oranın hatırası, sembolü veya mânâsı hâline gelebilir.
Bu çok sarsıcıdır.
Çünkü insan mutlak sandığı dünyayı, sadece bulunduğu algı düzeyinin gerçekliği olarak görmeye başlar. Bu, dünyayı inkâr etmek değildir. Tam tersine, dünyayı doğru yerine koymaktır. Dünya vardır; ama son değildir. Madde vardır; ama mutlak değildir. Mânâ vardır; ama uzak bir hayal değildir.
Her boyutun kendi maddesi vardır.
Her idrak düzeyinin kendi şehâdeti vardır.
Her algı alanının kendi “gerçek” hissi vardır.
O Hâlde Madde Nedir?
Madde, algıya düşmüş mânâdır.
Ama daha dikkatli söyleyelim: Madde, belirli bir algı düzeyinde sabit, ölçülebilir ve deneyimlenebilir hâle gelen sûrettir. Mânâ ise aynı hakikatin henüz o algı düzeyinde tam çözülememiş iç derinliğidir.
Sen algıladığında madde dersin.
Algılayamadığında mânâ dersin.
Algın değiştiğinde mânâ madde gibi belirir.
Daha yüksek bir algıda bugünkü madden mânâya dönüşür.
Bu yüzden madde ve mânâ düşman değildir. Biri aşağı, biri yukarı değildir. Biri gerçek, diğeri hayal değildir. Biri dış, diğeri iç değildir sadece. İkisi aynı hakikatin idrak düzeyine göre adlandırılmasıdır.
Hakikat Ne Maddedir Ne Mânâdır
En derin noktada şunu da söylemek gerekir: Hakikat ne sadece maddedir ne de sadece mânâdır. Madde ve mânâ, idrak mertebelerinde kullanılan iki kavramdır. Hakikat bunlara sığmaz. Çünkü madde dediğinde algıya düşen yüzü anlatırsın. Mânâ dediğinde algının ardındaki derinliği anlatırsın. Fakat Hak, hem sûreti hem mânâyı mümkün kılan kaynaktır.
Madde O’ndan bağımsız değildir.
Mânâ O’ndan bağımsız değildir.
Ama O, ne maddeyle sınırlanır ne mânâyla.
Sûret O’na işaret eder.
Mânâ O’na işaret eder.
Mülk O’na işaret eder.
Melekût O’na işaret eder.
Şehâdet O’na işaret eder.
Gayb O’na işaret eder.
Fakat işaret edilen, işaretlerin hiçbirine hapsedilemez.
Sonuç: Algı Değişince Âlem Değişir
İnsan aynı hakikati bulunduğu idrak düzeyinden okur. Okuyamadığına mânâ der. Okuduğuna madde der. Bugün sana madde olan dünya, başka bir idrak düzeyinde mânâ olabilir. Bugün sana mânâ olan ölüm ötesi, başka bir düzeyde şehâdet olabilir.
Bu yüzden madde ve mânâ ayrımı, hakikatin bölünmüş olması değil; algının mertebelenmiş olmasıdır.
Madde, mânânın algıya düşmüş yüzüdür.
Mânâ, maddenin henüz okunmamış derinliğidir.
Mülk, melekûtun görünen kıyısıdır.
Melekût, mülkün iç düzenidir.
Şehâdet, algıya açılmış gaybdır.
Gayb, henüz şehâdete dönüşmemiş derinliktir.
Bugün dünya sana madde görünür.
Ölüm ötesi sana mânâ görünür.
Ölüm ötesi açıldığında, orası senin için şehâdet olur.
Dünya ise geride kalan bir mânâ, bir hatıra, bir rüya, bir işaret gibi okunur.
O hâlde mesele şudur:
Maddeyi küçümseme; çünkü o mânânın giysisidir.
Mânâyı uzak sanma; çünkü o maddenin iç derinliğidir.
Algını mutlak sanma; çünkü her algı bir âlem kurar.
Âlemi nihai sanma; çünkü her âlem bir üst idrakte işarete dönüşür.
En sonunda insan şunu görmeye başlar:
Madde ve mânâ iki ayrı gerçeklik değil; aynı hakikatin iki algı adıdır.
Algı değişirse madde mânâ olur, mânâ madde gibi açılır.
Hakikat ise bütün bu adlandırmaların ötesinde, her algı düzeyinde başka bir yüzle tecellî eden mutlak sırdır.
